swantska @ gmail.com

Çeşitli kaynaklardan derlediğim bu yazımda, Türkiye'nin siyasi geçmişindeki belli başlı önemli olayları "Zaman Tüneli" olarak sizlere sunacağım. Yabancı kaynakları kullandığım için listede sizin için son derece ehemmiyetsiz olaylar yer alabileceği gibi "yok artık, bunu niye yazdın?" diyebileceğiniz olaylar da bulunabilir, mazur görün. Öte yandan, olabildiğince tarafsız bir üslup kullanmaya dikkat etmeye çalıştım. Sizden ricam, yazıyı siyasi ceketini çıkarıp okumanızdır. Bakalım Türkiye'nin yakın geçmişinde neler yaşanmış...

 

 

Osmanlı İmparatorluğu

osmanlı imparatorluğu

1453 – Fatih Sultan Mehmet İstanbul’u fethetti, Bizans İmparatorluğu’na son verdi ve Osmanlı İmparatorluğu’nun varlığını Asya ve Balkanlar’da pekiştirdi.

15nci-16cı yüzyıllar – Asya ve Afrika’ya doğru genişleme.

1683 – Osmanlı’nın Avrupa’daki ilerleyişi Viyana Kuşatmasıyla son buldu. Gerileme dönemine girildi.

19ncu yüzyıl – İmparatorluğun siyasi ve ekonomik modernizasyon çabaları büyük ölçüde başarısız oldu.

1908 – Jön Türk Devrimi, anayasal yönetimi benimsedi, ancak Osmanlı İmparatorluğu’nun, Almanya ve Avusturya-Macaristan İmparatorluğu saflarında mücadele ettiği Birinci Dünya Savaşı süresince askerî diktatörlüğe dönüştü.

1918-22 – Yenilen Osmanlı İmparatorluğu’nun bölünmesi süreci, yabancı işgaline karşı direnen Kuva-yi Milliye Hareketi’nin nihai zaferiyle sonuçlandı.

Modern Türkiye

modern türkiye

1923 – Büyük Millet Meclisi, Türkiye’yi bir cumhuriyet, Kemal Atatürk’ü de cumhurbaşkanı ilan etti.

1928 – Türkiye laikleşti: "Devletin dini İslam’dır" maddesi anayasadan çıkarıldı.

1938 – Cumhurbaşkanı Atatürk öldü, yerine İsmet İnönü geçti.

1945 – İkinci Dünya Savaşı’nın büyük bölümünde tarafsız kalan Türkiye, Almanya ve Japonya’ya karşı savaş ilan etti, ancak hiçbir cephede savaşmadı. Birleşmiş Milletler’e katıldı.

1950 – Yapılan ilk serbest seçimler, muhalefetteki Demokrat Parti tarafından kazanıldı.

Askeri Darbeler

askeri darbeler

1952 – Türkiye, Atatürk’ün tarafsızlık politikasından vazgeçti ve NATO’ya katıldı.

1960 – İktidardaki Demokrat Parti aleyhine askeri darbe yapıldı.

1963 – Avrupa Ekonomik Topluluğu (AET) ile ortaklık anlaşması imzalandı.

1965 – Süleyman Demirel başbakan oldu – ileride bu göreve yedi kez geldi.

1971 – Ordu, yaşanan siyasi şiddet olaylarının ardından Demirel’i istifaya zorladı.

1974 – Türk birlikleri, kuzey Kıbrıs’a çıkarma yaptı.

1978 – Kıbrıs krizinden kaynaklanan ABD ticari ambargosu kaldırıldı.

1980 – Siyasi çıkmaz ve toplumsal huzursuzluğu takiben askeri darbe gerçekleşti. Sıkıyönetim ilan edildi.

1982 – Yeni anayasa yedi yıllık cumhurbaşkanlığını yürürlüğe koydu ve parlamentoyu tekli sisteme dönüştürdü.

1983 – Turgut Özal’ın Anavatan Partisi, genel seçimleri kazandı.

Kürt Sorunu

kürt sorunu

1984 – Türkiye, “Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti”ni tanıdı.

Kürdistan İşçi Partisi (PKK), güneydoğuda bölücü terör faaliyetlerine başladı.

1987 – Türkiye, AET tam üyeliği için başvuruda bulundu.

1990 – Türkiye, ABD liderliğindeki koalisyon güçlerine, Irak’a karşı gerçekleştirilen hava saldırılarında Türk üslerini kullanma izni verdi.

1992 – 20,000 kişilik Türk birliği, PKK’ya karşı yürütülen operasyonlar çerçevesinde, Irak’taki sığınaklara baskında bulundu. (Kazıma Harekâtı)

1993 – Tansu Çiller, Türkiye’nin ilk kadın başbakanı oldu ve Demirel cumhurbaşkanı seçildi.

1995 – Kuzey Irak’taki teröristlere karşı, 35,000 askerin katıldığı büyük bir operasyon başlatıldı. (Çelik Harekâtı)

İslamcı kimliğiyle bilinen Refah Partisi seçimleri kazandı, ancak hükümeti kurma konusunda yeterli desteği bulamadı – iki önemli merkez sağ partisi İslam karşıtı koalisyon hükümetini kurdu.

Türkiye, AB Gümrük Birliği’ne katıldı.

Siyasal İslam’ın Yükselişi

necmettin erbakan siyasal islam

1996 – Merkez sağ koalisyonu düştü. Refah Partisi genel başkanı Necmettin Erbakan, 1922’den bu yana görülen ilk İslam yanlısı hükümete başkanlık etti.

1997 – Koalisyon, ordu liderliğindeki yoğun propagandanın ardından istifa etti, merkez sağcı Anavatan Partisi genel başkanı Mesut Yılmaz başbakan oldu.

1998 Ocak – Refah partisi -parlamentodaki en büyük parti- kapatıldı. Yılmaz, yolsuzluk iddialarının ardından istifa ederek koltuğunu Bülent Ecevit’e devretti.

1999 Şubat – PKK terör örgütü elebaşı Abdullah Öcalan, Kenya’da yakalandı.

2001 Haziran – Anayasa Mahkemesi, laiklik karşıtı faaliyetlerin odağı halini geldiğini söyleyerek muhalefetteki Fazilet Partisi’ni kapattı.

2002 Ocak – Türk erkeklerin aile reisi sayılması durumu kanunla değiştirildi. Kanun, kadın haklarının yasalarda yer almasından 66 yıl sonra, kadınlara erkeklerle tam yasal eşitlik hakkı kazandırdı.

2002 Ağustos – Meclis, AB üyeliği sürecini güvence altına almaya yönelik reformları yürürlüğe koydu. İdam cezası, savaş zamanı dışında tamamen kaldırıldı ve Kürtçe eğitim ve yayın yasağı iptal edildi.

İslamcı Parti Zaferi

ak parti zaferi

2002 Kasım – İslamcı tabanlı Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti), oyların büyük çoğunluğu alarak seçimi kazandı. Parti, laik anayasal ilkelere bağlı kalacağına söz verdi. Genel başkan yardımcısı Abdullah Gül başbakan seçildi.

2002 Aralık – Anayasal değişiklikler, iktidardaki AK Parti’nin genel başkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın meclise girmesine ve böylece başbakan olmasına olanak tanıdı. Önceki cezası nedeniyle kamu hizmetinden men edilmişti.

2003 Mart – AK Parti genel başkanı Recep Tayyip Erdoğan, mecliste sandalye kazandı. Birkaç gün içinde Abdullah Gül başbakanlıktan istifa etti ve görevi Erdoğan devraldı.

Meclis, yaklaşmakta olan Irak Savaşı öncesinde, ABD kuvvetlerinin ülkeye konuşlanmasına ve ABD’nin, Türk hava sahasını kullanmasına izin vermeme kararı aldı. Tezkere, Türk askerinin Kuzey Irak’a girmesini öngörüyordu.

2003 Haziran-Temmuz – Gelecekteki AB üyeliğini göz önünde tutan meclis, ifade özgürlüğü ve Kürtçe konusundaki kısıtlamaları kaldıran ve askerin siyasetteki rolünü azaltan yasalar kabul etti.

İstanbul Saldırıları

istanbul saldırıları 2003

2003 Kasım – İstanbul’un en önemli sinagoguna iki bombalı araç saldırısı düzenlendi, 25 kişi öldü, 200’den fazla kişi yaralandı. Saldırıdan günler sonra, şehirdeki İngiliz konsolosluğuna ve bir İngiliz bankasına koordineli iki intihar bombası eylemi gerçekleştirildi, 28 kişi öldü.

2004 Ocak – Türkiye, AB çevrelerince öngörülmüş, idam cezasını her koşulda ortadan kaldıran protokolü imzaladı.

2004 Mayıs – PKK, silahlı güçlerine karşı imha operasyonlarına başlandığını bahane ederek ateşkese son vermeyi planladığını açıkladı.

2004 Haziran – Devlet Televizyonu, ilk Kürtçe yayını gerçekleştirdi.

2004 Eylül – Meclis, kadınlara karşı işkenceyi ve şiddeti önlemek için, daha sert tedbirleri hayata geçiren ceza reformlarını onayladı. Zinayı suç haline getirmeyi amaçlayan tartışmalı teklif, düşürüldü.

AB Müzakereleri

avrupa birliği müzakereleri

2004 Aralık – AB liderleri, Türkiye’nin AB üyeliği konulu müzakereleri 2005 yılında başlatmayı kabul etti. Brüksel’de düzenlenen bir zirvede alınan kararın ardından, AB’nin talebi üzerine, Türkiye’nin Kıbrıs’ı AB Üyesi olarak tanıdığını açıklayan bir anlaşma imzalandı.

2005 Ocak – Eski liradan altı sıfır atılarak yeni lira para birimi oldu, böylece banknotların üzerinde milyonların yer aldığı bir dönem sona erdi.

2005 Mayıs – Meclis, medya özgürlüğünün kısıtlandığı şikâyetlerinin ardından, yeni ceza kanununda yapılan değişiklikleri onayladı. AB, bu hamleyi memnuniyetle karşılamakla birlikte, yasanın, insan hakları konusundaki tüm kaygılarını karşılamada başarısız olduğunu söyledi.

2005 Haziran – Meclis, hükümetin öngördüğü değişiklikle Kuran’ın öğretimi üzerindeki kısıtlamaları hafifleten yasa tasarısını reddeden dönemin laik Cumhurbaşkanı Sezer’e yasayı aynen iade etti.

2005 Ekim – AB üyelik müzakereleri, şiddetli pazarlıklar sonrası resmi olarak başlatıldı.

2005 Kasım – Rus gazını, Karadeniz’in altında Türkiye’ye taşıyan milyar dolarlık Mavi Akım boru hattı projesi, Samsun limanında açıldı.

2006 Mayıs – Silahlı bir saldırgan, Türkiye’nin en yüksek mahkemesinde ateş açarak önemli bir hâkimi öldürdü, dört kişiyi de yaraladı. Binlerce kişi, İslami köktendinci bir saldırı olarak gördükleri eylemi protesto etti.

2006 Haziran – Meclis, AB’yi endişelendiren ve sivil toplum kuruluşlarınca işkenceye davetiye çıkaracağını söyleyerek eleştirdiği yeni terörle mücadele yasasını geçirdi.

2006 Temmuz – Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattı, Türkiye’de törenle açıldı.

2006 30 Eylül – Bölücü terör örgütü PKK, silahlı kuvvetlere karşı giriştiği operasyonlarda tek taraflı ateşkes ilan etti.

2006 Aralık – AB, Ankara’nın, liman ve havaalanlarını Kıbrıs Rum trafiğine açmaması nedeniyle, Türkiye’nin üyelik müzakerelerini kısmen de olsa dondurma kararı aldı.

2007 Ocak – Gazeteci ve Ermeni kanaat önderi Hrant Dink öldürüldü. Cinayet, Türkiye-Ermenistan ilişkilerinin gerilmesine neden oldu. Başbakan Erdoğan, demokrasiye ve ifade özgürlüğüne kurşun sıkıldığını söyledi.

Cumhuriyet Mitingleri

cumhuriyet mitingleri

2007 Nisan – On binlerce laiklik yanlısı gösterici, Başbakan Erdoğan'a, İslamcı geçmişinden dolayı cumhurbaşkanlığı seçimlerinde yer almaması için baskı yapmayı amaçlayarak Ankara'da toplandı.

İktidardaki AK Parti, Erdoğan’ın aday olmamaya karar vermesinin ardından, Dışişleri Bakanı Abdullah Gül’ü aday gösterdi. İlk turda seçimi kıl payı kaybetti.

2007 Mayıs – Meclis, cumhurbaşkanının halk oylamasıyla seçilmesini sağlayan anayasa değişikliğine ilk onayı verdi, ancak değişiklik Cumhurbaşkanı Sezer tarafından veto edildi.

2007 Temmuz – AK Parti genel seçimleri kazandı. Müteakip ayda Abdullah Gül cumhurbaşkanı seçildi.

2007 Ekim – Referandumdaki seçmenler, bir dahaki cumhurbaşkanının, meclis yerine halk tarafından seçilmesi planlarını destekledi.

2007 Aralık – Türkiye, Irak’taki Kürt PKK hareketi üyelerine bir dizi hava saldırısı başlattı.

Başörtüsü Krizi

başörtüsü krizi

2008 Şubat – Binlerce kişi, kadınların, üniversitelere İslami başörtüsüyle girmesine izin verme planlarını protesto etti.

2008 Temmuz – Anayasa Mahkemesi’ne yapılan, AK Parti’nin laik anayasayı baltaladığı gerekçesiyle kapatılması yönündeki başvuru, az farklı reddedildi.

2008 Ekim – Bir dizi saldırı planlamakla ve hükümete karşı bir askeri darbeyi provoke etmekle suçlanan karanlık aşırı-milliyetçi Ergenekon grubunun yargılanmasına başlandı.

2009 Temmuz – Cumhurbaşkanı Abdullah Gül, iktidardaki AK Parti tarafından önerilen, ulusal güvenliği tehdit eden veya örgütlü suçlara karışmış askeri personeli yargılama yetkisini sivil mahkemelere veren yasayı kabul etti.

2009 Ekim – Türkiye ve Ermenistan hükümetleri, İsviçre’deki bir toplantıda ilişkileri normalleştirmeyi kabul ettiler. Anlaşmalar, her iki mecliste de oylamaya sunulacak. Türkiye, sınırların açılmasının, Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki Dağlık Karabağ sorunun çözülmesine yönelik atılacak adımlara bağlı olduğunu söyledi.

2009 Aralık – Hükümet, “Kürt açılımı” kapsamında, Kürtçe hakları arttırmak ve Kürt-yoğun güneydoğudaki askeri varlığı azaltmak için alınacak çeşitli önlemleri meclise taşıdı.

Anayasa Reformu

anayasa reformu

2010 Nisan – Meclis, Türkiye’yi daha demokratik hale getirme amacı ile hükümet tarafından önerilen anayasa değişikliklerini görüşmeye başladı. Muhalefetteki Cumhuriyet Halk Partisi, İslami eğilimli iktidardaki AK Parti’nin, laik yargı üzerindeki egemenliğine pekiştirmek istediğini söyledi.

2010 Mayıs – Gazze’ye yardım ulaştırmaya çalışan bir yardım filosuna, İsrailli askerlerce yapılan baskında dokuz Türk eylemcinin öldürülmesinin ardından İsrail'le olan ilişkiler ciddi gerginlik altına girdi.

2010 Eylül – Ordu ve yargı üzerindeki meclis denetimini arttırma yönünde değişiklikler içeren anayasa reformu, halk tarafından referandumda destek buldu.

2010 Kasım – Sızıntı sitesi Wikileaks, Fransa ve Avusturya’nın, Türkiye’nin AB üyeliği müzakerelerini kasten engellediğini gösteren birtakım gizli belgeler yayınladı.

2011 Haziran – İktidardaki Adalet ve Kalkınma Partisi (AK Parti), genel seçimlerde zafer kazandı. Başbakan Erdoğan, üçüncü dönemine başladı.

Suriye’deki kargaşadan kaçan binlerce mülteci Türkiye’ye akın etti. Ankara, Suriye’de reform talep etti.

2011 Ağustos – Cumhurbaşkanı Gül, seleflerinin topluca istifa etmesinin ardından, yeni komuta kademesini atadı. İlk kez bir sivil hükümet, büyük bir gücü elinde bulunduran silahlı kuvvetlere kimin komuta edeceğine karar verdi.

2011 Ekim – PKK’lı teröristler, 1990’lardan bu yana orduya yapılan en kanlı saldırıyla, Irak sınırı yakınında 24 Türk askerini şehit etti.

2012 Haziran – Türkiye, okulların Kürtçeyi isteğe bağlı bir kurs olarak sunmalarına izin verdi.

2012 Ekim – Şam’da gerginlik yükseliyor. Suriye havan saldırısının, Türkiye’nin sınır kasabasındaki beş sivili öldürmesinin ardından, meclis, Suriye’de askeri harekât yetkisi verdi ve silahlı kuvvetler Suriye’ye topçu ateşiyle karşılık verdi.

2013 Mart – Türk hükümeti ve hapisteki PKK lideri arasında gerçekleşen uzun görüşmeler sonrasında, Öcalan, silahlı mücadeleye son verdi ve ateşkes ilan etti.

Gezi Eylemleri

gezi eylemleri

2013 Mayıs-Haziran – İstanbul’un birkaç yeşil alanından birinin genişletilmesinin planlanmasıyla alevlenen hükümet karşıtı protestolar birçok şehre sıçradı. Polis şiddetle karşılık verdi ve iki protestocu öldü. Başbakan Erdoğan, meydan okumayla karşılık verdi.

2013 Aralık – Hükümet, kamuoyunca yakından tanınan hükümet yanlısı kişilerin yolsuzluk suçlamasıyla tutuklanması üzerine çok sayıda emniyet görevlisini ihraç etti. Bu olay, Başbakan Erdoğan ile eski AK Parti destekçisi ve ABD’de ikamet eden kamuoyunca etkin Müslüman din adamı Fethullah Gülen arsındaki iktidar mücadelesinin bir parçası olarak görülüyor.

Erdoğan’ın Cumhurbaşkanlığı

cumhurbaşkanı recep tayyip erdoğan

2014 Ağustos – Başbakan Erdoğan, yapılan ilk cumhurbaşkanlığı halk oylamasını kazandı.

2015 Mart – 2003 yılında eski Başbakan Erdoğan’ın iktidardan uzaklaştırılması yönünde komplolara karışmakla suçlanan 236 subayın mahkemece aklanmasıyla birlikte “Balyoz” darbe planı davası çöktü.

2015 Haziran – Kürt yanlısı solcu Halkların Demokratik Partisi (HDP), AK Parti’yi meclisteki çoğunluktan yoksun bırakıp, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın yürütme yetkileri konusundaki planlarını boşa çıkararak seçimlerde meclise girdi.

2015 Temmuz – Türkiye, Suriye sınırındaki Suruç’ta 32 genç eylemcinin bir intihar bombası saldırısındaki öldürülmesinden sonra, Irak ve Şam İslam Devleti (IŞİD) terör örgütüne karşı hava saldırıları düzenleyeceğini duyurdu.

Suriye iç savaşı ve hem Türkiye’nin hem de Kürtlerin savaştaki rolü nedeniyle yükselen tansiyon neticesinde, terör örgütü PKK ile yapılan ateşkes -2013 yılında hapisteki örgüt lideri Abdullah Öcalan tarafından açıklanmıştı- sona erdi. Kürt sorunu bir kez daha patlak verdi.

2015 Ekim – Türkiye, Kürtlerce Ankara’da düzenlenen barış mitingine yönelik iki intihar bombası eyleminde 100 kişinin ölümünden IŞİD’i sorumlu tuttu.

Suriye’deki Çatışmalar

suriye iç savaşı

2015 Kasım – İktidardaki AK Parti, erken seçimlerde, parlamentodaki çoğunluğunu geri kazandı, ancak Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın yetkilerini arttırmaya yönelik referandum kararı yeter sayısını yakalayamadı.

Türkiye, Suriye’yi bombalama görevindeki bir Rus askeri jetini düşürdü. Türkiye’nin ikinci en büyük ticaret ortağı olan Rusya, ekonomik yaptırımlar uygulama kararı aldı.

Avrupa Birliği, 3 milyar Avro (3,17 milyar dolar) ve AB üyelik müzakerelerinin durdurulmasına ilişkin tavizler karşılığında, mültecilerin Avrupa’ya geçişini engelleme konusunda Türkiye ile anlaşmaya vardı.

2016 Şubat – Başkent Ankara’da askeri konvoya düzenlenen bombalı saldırıda en az 38 kişi hayatını kaybetti. Şiddet yanlısı PKK hizbi -Kürdistan Özgürlük Şahinleri (TAK)- eylemin sorumluluğunu üstlendi.

Medya Darbesi

ifade özgürlüğü

2016 Mart – Yetkililer, Türkiye’nin en büyük gazetesi Zaman’a -Erdoğan’ın muhalifi Fethullah Gülen ile yakından bağlantılı- el koydu.

Ankara’daki intihar saldırısı 37 can aldı. Saldırıyı yine TAK üstlendi.

2016 Mayıs – Başbakan Ahmet Davutoğlu, Cumhurbaşkanlığı Erdoğan ile ters düşünce başbakanlık görevinden istifa etti.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, Türklere, AB ülkelerinde vizesin dolaşım hakkı tanınmazsa, mültecilerin Avrupa’ya geçişinin engellenmesi konusunda anlaşmanın -büyük oranda Davutoğlu tarafından şekillendirilmişti- çökebileceğini söyledi.

2016 Haziran – Türkiye, Alman parlamentosunun, I. Dünya Savaşı sırasında Osmanlı Devleti tarafından Ermenilerin öldürülmesi olayını soykırım olarak kabul etmesinin ardından, Berlin büyükelçisini geri çağırdı.

İstanbul Atatürk Havalimanı’nda meydana gelen silahlı saldırı ve intihar eylemi sonucu, 13’ü yabancı uyruklu 42 kişi hayatını kaybetti. Türk yetkililer, saldırının, sözde İslam Devleti özellikleri taşıdığına inandıklarını açıkladılar.

2016 Temmuz – Yetkililer, Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın sürgündeki muhalifi Fethullah Gülen’in kışkırttığı bir darbe girişimine karıştığından şüphelendikleri binlerce askeri ve hâkimi tutukladı.

Hükümet ayrıca, başarısız darbe girişimi sonrası aldıkları sıkı önlemler neticesinde, 16 TV kanalı da dâhil olmak üzere onlarda medya organını kapattı.

2016 Ağustos – Cumhurbaşkanı Erdoğan, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin ile görüşmek üzere St. Petersburg’u ziyaret etti. İki lider, Türkiye’nin, Kasım 2015’te Suriye sınırındaki bir Rus jetini düşürmesinin ardından gerilen yakın ekonomik işbirliklerini tekrar kurma sözü verdiler.

Gerçekleştirilen bu ziyaret -Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın, Temmuz ayındaki başarısız darbe girişiminden beri yaptığı ilk yurtdışı ziyaret- darbeyi takiben Türk makamları tarafından uygulamaya koyulan yaygın gözaltı ve sivil özgürlüklerin kısıtlanmasını eleştiren Avrupalı liderlerce şüpheyle değerlendirildi.

Kaynaklar:

http://www.bbc.com/news/world-europe-17994865
http://www.meforum.org/384/turkey-and-iran-face-off-in-kurdistan
http://www.bbc.co.uk/turkish/pressreview/story/2008/07/080704_pressreview.shtml
http://europe.newsweek.com/turkeys-judicial-coup-detat-85909?rm=eu
https://en.wikipedia.org/wiki/Democratic_initiative
http://www.reuters.com/article/us-turkey-armenia-president-idUSL2178418920080221